Bijensterfte neemt wereldwijd en in Nederland alarmerend toe. Deze website beoogt kennis en ontwikkelingen in wetenschap en beleid rond de vele oorzaken van bijensterfte inzichtelijk en toegankelijk te maken voor een breed publiek. Aanleiding was de brief in NRC van 2 mei 2009. We beogen verifieerbare, traceerbare informatie te bieden met bronvermeldingen en links naar de primaire bronnen uit de wetenschappelijke literatuur.

- Uitleg probleem neonicotine insecticiden (o.a. imidacloprid)
- Effects of neonicotinoid pesticide pollution of Dutch surface water on non-target species abundance
- Volg de meest actuele ontwikkelingen via Twitter

Ruim 40.000 handtekeningen voor de bij

Ruim 40.000 mensen die zich zorgen maken over de oplopende bijensterfte hebben sinds mei een petitie ondertekend. De petitie werd 24 november aangeboden aan de vaste Kamercommissie van LNV.

Parallel Declines in Pollinators and Insect-Pollinated Plants in Britain and the Netherlands

Despite widespread concern about declines in pollination services, little is known about the patterns of change in most pollinator assemblages. By studying bee and hoverfly assemblages in Britain and the Netherlands, we found evidence of declines (pre-versus post-1980) in local bee diversity in both countries; however, divergent trends were observed in hoverflies. Depending on the assemblage and location, pollinator declines were most frequent in habitat and flower specialists, in univoltine species, and/or in nonmigrants. In conjunction with this evidence, outcrossing plant species that are reliant on the declining pollinators have themselves declined relative to other plant species. Taken together, these findings strongly suggest a causal connection between local extinctions of functionally linked plant and pollinator species.

Insecticidenbelasting Groene Hart correleert met leegloop van bijen en dagvlinders

In het Groene Hart is sinds 2004 sprake van een extreme belasting van het oppervlaktewater met insecticiden (imidacloprid en verschillende organofosfaten en carbamaten). Er kan weinig twijfel bestaan dat deze oppervlaktewater verontreiniging een dodelijke bedreiging voor insecten vormt. In 2008 'verdween' 67 procent van de bijenpopulatie en het gaat slecht met de dagvlinders in het Groene Hart. De gestreepte waterroofkever Graphoderus bilineatus, die voor 1980 wijd verspreid was in Nederland, komt nu in Zuid-Holland buiten de Nieuwkoopse Plassen vrijwel zeker niet meer voor.

Risk assessment for side-effects of neonicotinoids against bumblebees with and without impairing foraging behavior

Op 13 september 2009 verscheen in het wetenschappelijk tijdschrift Ecotoxicology een nieuwe studie van onderzoekers van de Vrije Universiteit Brussel naar de gevolgen voor hommels van langdurige blootstelling aan imidacloprid. De studie toont aan dat lage concentraties die niet acuut dodelijk zijn op lange termijn wel tot volksterfte leiden. Bij afnemende concentratie van imidacloprid in de voeding vonden de onderzoekers 100% sterfte in het hommelnest na respectievelijk enkele uren (bij 200 ppm), 14 dagen (bij 20 ppm), 28 dagen (bij 2 ppm) en 49 dagen (bij 0,2 ppm). Wat opvalt is dat de totale hoeveelheid gif die 100% sterfte in het nest veroorzaakt minder wordt als die hoeveelheid over een langere periode wordt uitgesmeerd. Dit is typerend voor CT-giffen die onomkeerbare schade geven die zich bij herhaalde blootstelling opstapelt (regel van Haber, zie ook www.bijensterfte.nl/nl/node/102)

Hieronder de abstract van de studie en enkele citaten uit het artikel.

Lezing over bijensterfte: gevolgen van milieuverontreiniging worden ernstig onderschat

Toxicoloog Henk Tennekes (www.toxicology.nl) hield op 30 september 2009 een lezing over de oorzaken en gevolgen van bijensterfte in duurzaamheidscentrum De Kaardebol in Zutphen. Naar het oordeel van Tennekes worden de gevolgen van extreme milieuverontreiniging met insecticiden door de Nederlandse regering ernstig onderschat. In het overgrote deel van Nederland vormt de zware belasting van het oppervlaktewater met insecticiden (imidacloprid, organofosfaten en carbamaten) een acute bedreiging voor insecten. Alleen al de gemeten imidacloprid concentraties in het oppervlaktewater van de Randstad veroorzaken in laboratorium onderzoek binnen enkele dagen sterfte van honingbijen. Bijen, hommels, dagvlinders, libellen, waterjuffers en waarschijnlijk vele andere insectensoorten dreigen daardoor uit te sterven in ons land. Omdat de politiek het pesticidenprobleem niet echt aanpakt zullen Zutphenaren zich gaan inzetten voor het overleven van bijen door meer voedsel aanbod, betere imkervoorlichting en een verbod op het gebruik van het pesticiden door eigen groenbeheerders.

De lezing is nu online.

Antwoord Minister op Kamervragen over bijensterfte

Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
Kamervragen over bijensterfte

24 september 2009 - kamerstuk

Kamerbrief met antwoorden op Kamervragen waarin de minister meldt dat er geen reden voor paniek is over de bijensterfte. Het bijenbestand is groot genoeg om te voldoen aan bestuivingswensen van telers.

Geachte Voorzitter,

Hierbij zend ik u, mede namens de minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer, de antwoorden op de vragen van het lid Thieme (PvdD) over bijensterfte (nr. 2009Z13985).

Antwoord Minister op Kamervragen over het Italiaanse verbod op neonicotinoïden

Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
Kamervragen over het Italiaanse verbod op neonicotinoïden

24 september 2009 - kamerstuk

Kamerbrief met antwoorden op vragen over bijensterfte als gevolg van verkeerd gebruik van neonicotinoïden voor het coaten van maïszaad. Zulke ondeugdelijke methoden zijn er in Nederland niet geweest.

Betreft Kamervragen over het Italiaanse verbod op neonicotinoïden

Geachte Voorzitter,

Hierbij zend ik u, mede namens de minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer, de antwoorden op de vragen het lid Thieme (PvdD) over het Italiaanse verbod op neonicotinoïden (nr. 2009Z14565).

Antwoord Minister op Kamervragen over het gehalte imidacloprid in oppervlaktewater

Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
Bestrijdingsmiddelen in oppervlaktenwater

24 september 2009 - kamerstuk

Kamerbrief met antwoorden op Kamervragen over het gehalte imidacloprid in oppervlaktewater. Verschillende partijen werken aan het convenant om bepaalde stoffen, waaronder imidacloprid, terug te dringen.

Geachte voorzitter,

Hierbij zend ik u, mede namens de minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer en de staatssecretaris van Verkeer en Waterstaat, de antwoorden op de vragen van het lid Thieme (PvdD) over bestrijdingsmiddelen in het oppervlaktewater (nr. 2009Z14546).

Le Monde over Apimondia 2009 in Montpellier: Bijensterfte heeft vele oorzaken

Vertaald uit het Frans door Henk Tennekes (oorspronkelijke Franse tekst)

Voor de eerste keer komt in de wereld van wetenschap en bijenteelt overeenstemming bovendrijven over de doodsoorzaken die voor bijenvolken in de meeste werelddelen van invloed zijn. Deze wending is waarneembaar op het congres Apimondia in Montpellier, waar van dinsdag 15 tot zondag 20 september 500 bijenspecialisten en 10.000 deelnemers bijeenkwamen. De wetenschappers spreken nu van een „multi-factorieel“ verschijnsel. De verschillende factoren zouden om de beurt verantwoordelijk kunnen zijn voor de sterfte – die niet in alle landen noodzakelijkerwijs dezelfde oorzaken heeft. Maar vooral moet de mogelijkheid van onderlinge wisselwerkingen zeer serieus worden genomen. Volgens deze theorie wordt de honingbij door een reeks stress (varroa mijt, gebrek aan water door klimatologische verandering, chronische blootstelling aan pesticiden, onvolwaardige voeding) „primair“ getroffen. Virussen en schimmels zouden “secundaire” factoren zijn, die van de zwakte van de honingbijen profiteren. Een andere potentiële bron van problemen is het bestaan van een wereldwijde markt van bijenkoninginnen, die de meest productieve soorten bevoorrecht ten koste van soorten die aan de plaatselijke omstandigheden zijn aangepast, waardoor ook de genetische verscheidenheid minder wordt. Deze uitwisseling bevordert bovendien de verspreiding van ziektes en parasieten.

Oproep uit Montpellier

De grootste imkerbond van Frankrijk UNAF (Union Nationale de l’Apiculture Française) en hoofdorganisator van het 41ste Apimondia congres in 2009 heeft op vrijdag 18 september in een persverklaring de "Call of Montpellier" uitgegeven.

Laatste nieuws uit Montpellier: Les hécatombes d'abeilles ont des causes multiples

Le Monde, 19 septembre 2009 samedi

Pour la première fois, un consensus émerge dans le monde scientifique et apicole sur les causes des surmortalités qui affectent les populations d'abeilles de la plupart des continents. Ce tournant est perceptible au congrès Apimondia, qui réunit à Montpellier, du mardi 15 au dimanche 20 septembre, 500 scientifiques spécialistes de l'abeille et 10 000 participants.

Apimondia 2009: Beoordeling risico's pesticiden voor bijen schiet ernstig tekort

[bijgewerkt 19 december 2009]

Op het grootste bijencongres ter wereld, Apimondia 2009 15 tot 20 september in Montpellier bogen ca. 10000 bijenhouders, wetenschappers en andere betrokkenen zich over alles wat met bijen te maken heeft. Veel aandacht dit jaar voor de wereldwijd toenemende bijensterfte. Over een ding zijn de experts in Montpellier het eens: bijensterfte is multifactorieel en systemische insecticiden (neonicotinoiden) zijn een van de hoofdoorzaken.

Extreme Normoverschrijdingen van Imidacloprid in Nederlands oppervlaktewater in 2007

Onlangs gaven de waterschappen en waterbeheerders nieuwe meetgegevens vrij over imidacloprid in Nederlands oppervlaktewater. De toestand is zeer alarmerend: ook in 2007 zijn in het westen van Nederland extreme normoverschrijdingen van imidacloprid in het oppervlakte water gemeten. De hoogste gemeten imidacloprid concentratie (15 maart 2007) overschreed meer dan 4.000 keer de (ad hoc) MTR (maximaal toelaatbaar risiconiveau) norm voor oppervlaktewater. Veel normoverschrijdingen in de Randstad liggen veel hoger dan de imidacloprid concentraties die in laboratorium studies binnen enkele dagen sterfte van insecten veroorzaken.

Pesticide link to bee deaths - Charles Benbrook at Rachel Carson Memorial Lecture

A former Washington scientific adviser has called for a worldwide ban on neonicotinoid pesticides that have been implicated in the decline of the honeybee population. Dr Charles Benbrook, Chief Scientist at the US Organic Center and former Executive Director of the National Academy of Science’s Agriculture Board, told an audience at the annual Rachel Carson Memorial Lecture in London that the degree of pesticide contamination within bee hives is ‘shocking’ and warned that farmers would have to ‘do things very differently’ if they wanted to keep bees within the agricultural system. ‘Neonicotinoid pesticides are the most toxic pesticides ever discovered for bees,’ he said. ‘Regulators around the world now know this, and yet we are still using them as sprays and seed treatments.’

Tjeerd Blacquière (bijenexpert Wageningen UR): ‘Bijensterfte kwestie van beter imkeren’

De Pers, Marcel Hulspas, 10 September 2009

De ‘mysterieuze’ bijensterfte is helemaal geen mysterie. Klimaatverandering, gewasbeschermingsmiddelen, gsm-masten... allemaal flauwekul tot het tegendeel is bewezen. Het verschijnsel doet zich voor bij een te zware besmetting met de varroamijt, een beruchte parasiet, en bij hevige besmetting met nosema – een eencellige darmparasiet. Waar het volgens Tjeerd Blacquière, bijenexpert bij de Wageningse universiteit, aan schort, is vakkundige imkers.

Pesticides fingered in UK honeybee wipeout - Further suspicion falls on neonicotinoids

A new study appears to have confirmed suspicions that the neonicotinoid group of pesticides is in part responsible for the dramatic decline in UK honeybee numbers, the Telegraph reports. Insect research charity Buglife and the Soil Association "brought together a number of peer-reviewed pieces of research" which demonstrate that neonicotinoids "damage the health and life cycle of bees over the long term by affecting the nervous system". Matt Shardlow, Buglife chief exec, said: “Other countries have already introduced bans to prevent neonicotinoids from harming bees. This is the most comprehensive review of the scientific evidence yet and it has revealed the disturbing amount of damage these poisons can cause." Peter Melchett, director of the Soil Association, added: “The UK is notorious for taking the most relaxed approach to pesticide safety in the EU. Buglife’s report shows that this puts at risk pollination services vital for UK agriculture."

Crop pollination from native bees at risk from agricultural intensification

On organic farms near natural habitat, we found that native bee communities could provide full pollination services even for a crop with heavy pollination requirements (e.g., watermelon, Citrullus lanatus), without the intervention of managed honey bees. All other farms, however, experienced greatly reduced diversity and abundance of native bees, resulting in insufficient pollination services from native bees alone. We found that diversity was essential for sustaining the service, because of year-to-year variation in community composition. Continued degradation of the agro-natural landscape will destroy this “free” service, but conservation and restoration of bee habitat are potentially viable economic alternatives for reducing dependence on managed honey bees.

Decline of bumble bees is related to agricultural intensification

Numerous studies from Europe and the US have documented recent declines in many species of bumble bees, and such declines were often observed in areas where anthropogenic changes in habitat have occurred, such as agricultural intensification and urbanisation. Attempts to conserve bumble bees should involve wildlife-friendly approaches to agriculture, such as increasing agricultural land set-asides and hedgerows, and employing integrated pest management.

Biodiversiteit in de Hoeksche Waard - Natuur en Akkerbouw zijn Bondgenoten

De landbouw is in de vorige eeuw in Nederland sterk gerationaliseerd: de perceelgrootte is sterk toegenomen, de variatie in gewassen en geteelde rassen is afgenomen en het aandeel onkruiden en andere niet-productieve vegetatie in het agrarische gebied is sterk teruggedrongen. Hiermee zijn onbedoeld de levensvoorwaarden voor veel insecten verslechterd, ook voor nuttige insecten, zoals bestuivers en natuurlijke vijanden van plagen. In de Hoeksche Waard werken boeren, natuurbeschermers en overheden samen bij het terugdringen van het verlies aan biodiversiteit. Door de aanleg van akkerranden met bloeiende planten neemt de biodiversiteit toe en worden plaaginsecten binnen de perken gehouden. Hierdoor hoeven minder insecticiden te worden ingezet. Minister Verburg van LNV heeft 6 miljoen euro gereserveerd voor de verdere ontwikkeling en uitrol van zogenaamde FAB-randen (functionele agrobiodiversiteit).

Kamerbrief akkerrandenbeheer

Op 7 september 2009 stuurde minister Gerda Verburg de volgende brief aan de kamer:

Geachte Voorzitter,

Hierbij informeer ik u over de uitvoering van de motie-Waalkens c.s. (28625, nr. 81). Tevens stuur ik u, op verzoek van de vaste Kamercommissie voor LNV (2009Z08910/2009D25143), hierbij mijn inzet ten behoeve van akkerrandenbeheer als aanvulling op de aan u gezonden brief over bijensterfte van 18 mei 2009 (DL/2009/1082).

The Time is Now to Promote Conservation of Imperiled Insects

With almost one million described species, insects eclipse all other forms of animal life on Earth, not only in sheer numbers, diversity, and biomass, but also in their importance to functioning ecosystems. However, human-induced changes to the natural environment threaten vast numbers of these organisms and the vital services they provide to ecosystems. Leading causes of insect endangerment are habitat destruction or alteration of habitat by chemical pollutants (such as pesticides). Pesticides are implicated in the decline of many native bees and some aquatic insects.

Biodiversity, conservation and inventory: why insects matter

Western culture views insects and arachnids as pests and vermin that need to be controlled. They usually are not considered as something to be preserved. Accordingly, arthropods and other small organisms have not been taken seriously for conservation by policy makers and the conservation community at large. Arthropods, however, are major components of diverse ecosystems and are the major players in functioning of ecosystem processes. Arthropods are relentlessly vanishing before our eyes. They must be preserved because of their inherent values but also because we need them for human survival.

Pesticide Leaching Leads to Groundwater Contamination

The European Plant Protection Products Registration Directive (91/414/EEC) requires that there is not an unacceptable impact on non-target organisms in the aquatic and terrestrial environment and that the annual average concentration of an active substance or relevant metabolite does not exceed 0.1 microgram per liter in any ground water. Leaching is a major process for the transport of pesticides to ground and surface water. Four factors govern the potential for groundwater contamination by pesticides passing through the soil: properties of the soil and of the pesticide, hydraulic loading (total amount of water applied to the soil) on the soil, and crop management practices. The most sensitive soil is an irrigated sandy soil with very low organic matter content. The least sensitive soil is a well-drained clayey soil with high organic matter content. Recommended methods to reduce pesticide entry into water from leaching are restricted application areas, to restrict application to products with appropriate properties to minimise leaching, to manage soil structure e.g. create fine tilth to increase sorption and retention, and to incorporate additives to soil surface e.g. organic material or stabilisers.

The Danish Pesticide Leaching Assessment Programme

The aim of the Danish Pesticide Leaching Assessment Programme initiated in 1998 is to monitor whether pesticides or their degradation products leach to groundwater under actual field conditions when applied in the prescribed manner. In cases where a pesticide or its degradation products leach to the groundwater the monitoring results generated by the programme should provide a basis for reassessment of the substance by the Danish Environmental Protection Agency. The programme presently evaluates the leaching risk of 40 pesticides and 27 metabolites at five agricultural sites ranging in size from 1.1 to 2.4 ha. The neonicotinoid insecticides imidacloprid and clothianidin were not included in this programme. The neonicotinoid insecticide thiamethoxam did not leach during the monitoring period (a highly significant result). Pronounced leaching was observed with the carbamate insecticide pirimicarb.

De oorzaak van bijensterfte: virussen, pesticiden of een samenspel van factoren?

Jeroen van der Sluijs, 28 Augustus 2009

Veel kranten kopten deze week dat niet pesticiden maar virussen de oorzaak zijn van de wereldwijd toegenomen bijensterfte. Aanleiding is een Amerikaanse studie van Johnson en collega's in het toonaangevende wetenschappelijke tijdschrift PNAS.

Wat hebben de onderzoekers precies ontdekt en wat schrijven ze daar zelf over? Heeft dit onderzoek gevolgen voor de wenselijkheid van het aan banden leggen van het gebruik van neonicotine insecticiden?

Inhoud syndiceren